Kiedy kilka dni temu ogłoszono wiadomość o zdjęciu Pawła Lisickiego z funkcji redaktora naczelnego “Rzeczpospolitej”, ogarnęła mnie złość.
Paweł Lisicki
Kilkanaście dni temu przeczytałem kuriozalny tekst autorstwa Rafała Ziemkiewicza, jednego z najbardziej rozpoznawalnych autorów “Rzeczpospolitej”. Ziemkiewicz szydził z kilkunastu dziennikarzy “Newsweeka”, którzy właśnie zostali zwolnieni z pracy. Opisywał ich jako “sługów tuskowszczyzny”, którzy mimo kolejnych, rozpaczliwych prób podlizywania się swemu panu i tak “wzięli w pysk”, tracąc robotę, co autorowi sprawiało wyraźną satysfakcję. Oczywiście, nie kochamy wszystkich swoich bliźnich, jednak lęk przed ciemną stroną naszego “ja” każe nam zazwyczaj udawać, że nie cieszymy się z ich nieszczęść. Najwyraźniej Ziemkiewicz ciemnej strony swego „ja” w ogóle się nie obawia i postanowił ją wynieść na piedestał.
Nie wierzę, aby wszyscy dziennikarze “Rzeczpospolitej” podzielali radość autora. Ale jednocześnie tekst ten zawierał coś, co moim zdaniem stanowi najgorszą cechę tekstów wielu publicystów tej gazety. Ziemkiewicz z góry zakładał, że dziennikarze “Newsweeka” nie mogą mieć racji w żadnej sprawie, że nie mają żadnych poglądów (nawet tych – jego zdaniem – głupich i niesłusznych), że jedynym motywem ich działalności jest chęć przypodobania się władzy. Pomysł, że ktoś może z własnej nieprzymuszonej woli woleć np. PO od PiS, nawet nie przyszedł mu do głowy.
Często słyszałem zarzut, że “Rzeczpospolita” jest dziennikiem stronniczym, nieobiektywnym, co uważałem za absurdalne. Gazety z reguły mają dość wyraźne sympatie polityczne, zawsze tak było (gdyby było inaczej, “Nasz Dziennik” niczym by się nie różnił od “Gazety Wyborczej”, a takiego świata nikt sobie nie życzy). Problem raczej polega na tym, że dziennikarze “Rzeczpospolitej” i tygodnika “Uważam Rze” często w ciemno zakładają, że jedynie oni mają jakieś poglądy czy zasady, a w przypadku wszystkich innych to tylko ściema i pic na wodę.
To im z definicji daje rację w każdej sprawie i z góry zwalnia z rachunku sumienia. Wszystko, co robią, jest szlachetne i godne podziwu. Do znudzenia odtwarzają znany z PRL schemat: podział na zakłamaną prasę reżimową i podziemną – nosiciela prawdy. Są jak dzieci, które bawią się w policjantów i złodziei. Tyle że w przeciwieństwie do dzieci, trochę mniej od nich naiwnych, zawsze chcą być tymi dobrymi. Zapominając, że ich związki z poprzednim reżimem były całkiem realne.
Zły dzień dla prasy
“Rzeczpospolitej” czy “Uważam Rze” zdarzały się niewiarygodne wręcz przegięcia. Mam jak najgorsze zdanie o generale Jaruzelskim, jednak niedawny tekst okładkowy z “Uważam Rze”, w którym próbowano wykazać, że w przeciwieństwie do Jaruzelskiego Breżniew był obrońcą suwerenności Polski, urąga elementarnemu zdrowemu rozsądkowi. Może fajnie byłoby, gdyby Sejm kontraktowy wybrał Breżniewa na pierwszego prezydenta niepodległej Polski, wcześniej dając mu polskie obywatelstwo?
Nie sądzę, że polskie rozrachunki z historią XX wieku powinny się sprowadzać do samobiczowania i przepraszania za wszystko, bo ani sobie na to nie zasłużyliśmy, ani żaden naród takiej metody wychowawczej nie ścierpi. Jednak podtrzymywanie drogiej “Rzepie” fikcji, zgodnie z którą Polacy zawsze byli ofiarami, zawsze postępowali słusznie, a inni chcą nam wyłącznie zrobić krzywdę albo wybielić się naszym kosztem (podczas gdy są oczywiście od nas gorsi), jest doskonałym sposobem na to, żebyśmy na zawsze pozostali narodem peryferyjnym i zakompleksionym. Nie wydaje mi się też, aby wizja Kościoła jako najbardziej prześladowanej instytucji w Polsce miała jakikolwiek sens.
Czytam od początku każdy numer “Uważam Rze” – często z wielkim zainteresowaniem. Jednak przyznaję rację mojemu koledze, który twierdzi, że powinno ono zmienić nazwę na “Uważam Rze Nie” – jeszcze ani razu nie zdarzyło mi się tam znaleźć tekstu, który mówiłby na temat polskiej rzeczywistości cokolwiek dobrego. Niekiedy odnoszę wręcz wrażenie, że ten tygodnik jest redagowany przez emigrantów, którzy od dawna nie byli w Polsce i piszą o kraju, który istnieje wyłącznie w ich zawodnej pamięci.
A jednak gdy ogłoszono wiadomość o zdjęciu Pawła Lisickiego z funkcji redaktora naczelnego “Rzeczpospolitej”, ogarnął mnie smutek połączony ze złością. To z pewnością nie był dobry dzień w historii polskiej prasy po roku 1989.
Nowy właściciel wydawnictwa, Grzegorz Hajdarowicz, w odpowiedzi na list Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich, które wyrażało zaniepokojenie przyszłością “Rzeczpospolitej”, odpowiedział szyderstwem: jeśli chcecie pomóc, przyślijcie plan biznesowy albo znajdźcie reklamodawców. Inaczej mówiąc – to moje zabawki i mogę z nimi zrobić, co chcę.
I co z tego, że SDP to dziś organizacja niszowa, reprezentująca ułamek dziennikarzy? Co z tego, że gdyby podobna sytuacja przydarzyła się innej gazecie, a nie „Rzeczpospolitej” (którą obecne SDP darzy wyjątkową sympatią), listu wyrażającego zaniepokojenie pewnie by nie było. Wszystko to prawda, ale ton i treść listu Hajdarowicza wskazują, że nowy właściciel gazety nie uznaje dziennikarzy za autonomiczne osoby mające swoje poglądy i swoją godność. Są dla niego tylko częścią biznesu jak biurka i komputery.
Jeszcze niedawno we Francji panował taki dobry zwyczaj, że w przypadku zmiany właściciela gazety dziennikarz miał prawo do sześciomiesięcznej odprawy w ramach tzw. clause de conscience – czyli klauzuli sumienia, jeśli nowa linia mu nie odpowiadała i sądził, że lepiej odejść. Rozumiem, że dziś na to żaden wydawca nie ma pieniędzy. Rozumiem też, że własność prywatna to własność prywatna. Jednak czy właściciel, który nie ma szacunku dla swej własności, to na pewno dobry właściciel?
Papier jest passé?
Kiedy Hajdarowicz kupował “Przekrój”, zapowiadał, że każe sobie tę gazetę włożyć do trumny. Twierdził, że zrobi z niej potęgę na miarę “New Yorkera”. A kiedy nic z tego nie wyszło, sprzedaż spadała, ogłosił, że era prasy drukowanej dobiegła końca. Zaraz po przejęciu “Rzepy” podkreślał, że po roku 2015 nikt nie będzie czytał papierowych gazet. To sugeruje niestety, że jego związki z mediami pisanymi są raczej przypadkowe i nie wiąże on z nimi zbyt wielkich nadziei.
Nie jestem pewien, jakie będą dalsze losy “Rzeczpospolitej”. Może nie będzie wielkiego trzęsienia ziemi. Ale jeśli ostrze jej antyrządowej krytyki zostanie stępione, a jej “stronniczość” złagodzona, rychło może się okazać, że jest to gazeta dla nikogo i o niczym.
Kiedy francuska prasa znalazła się w kłopocie, rząd Sarkozy’ego uznał, że jego obowiązkiem jest jej wsparcie, bowiem w pewnym sensie stanowi ona wspólne dobro narodowe. Czy Polski, podobno wielkiego kraju europejskiego, naprawdę nie stać na dwa ogólnopolskie dzienniki z prawdziwego zdarzenia, w tym jeden mający alergię na punkcie rządu i dzięki temu często punktujący ten rząd w trafny sposób? Co ma ze sobą zrobić cała masa ludzi, którzy – tak jak ja – rozpoczynają dziś dzień od lektury “Rzepy” i “Wyborczej”?
