Łączyła w sobie niezwykłą empatię z pewną bezwzględnością w wyciskaniu człowieka jak cytrynę. Tylko ona to potrafiła.
1.
– Cześć, Teresa. Nie przeszkadzam?
– Cześć! Cześć! Kochany, co tam u ciebie? O czym teraz piszesz?
– No właśnie, chciałem się ciebie poradzić, bo właśnie siadam do…
Wszystko jedno do czego. I tak zawsze wiedziała, jak ruszyć z miejsca. To była najciekawsza część rozmów z Teresą: to przeczytaj, tamto sobie daruj, bo wiesz… Szkoda czasu. A tego już czytałeś? I co sądzisz? Aha, koniecznie zadzwoń do iksa. Nie masz numeru? On jest w książce telefonicznej, mieszka przy ulicy igrek. Jakby co, to ci znajdę.
Książka telefoniczna, czyli najważniejsza pozycja w podręcznej biblioteczce Teresy. Przechowywała wszystkie edycje, nawet te z zamierzchłych czasów. Ostatnia na Warszawę wyszła drukiem ponad dziesięć lat temu. Większość egzemplarzy rozdanych wówczas abonentom dawno pewnie trafiła na przemiał. Dziś dziennikarze nie używają już książek telefonicznych. Szybki świat, szybkie dziennikarstwo, szybko zmieniające się formy komunikacji. Numery przypisane do mieszkań to przeżytek, tak samo jak ich właściciele.
Ale oni żyją i noszą w sobie opowieści, które Teresę fascynowały. Kolekcjonowała ich relacje, uzupełniała o kolejne szczegóły, pogłębiała. Cierpliwie, bez pośpiechu.
Gdybym wiedział, że zaraz odejdzie, poprosiłbym ją o dedykację. Ale nie w żadnej z jej najwspanialszych książek, tylko właśnie na stronie tytułowej mojego sfatygowanego egzemplarza książki telefonicznej.
2 .
Pracowaliśmy w redakcji “Dużego Formatu” “Gazety Wyborczej”. Teresa wpadała niezbyt często, ale dosyć regularnie. Zawsze z niezwykłym powiewem serdeczności. Takim, że od razu rzucało się pracę, aby pogadać. O nowych książkach, o tekstach, o ostatnich wydarzeniach, o życiu. Trzydzieści lat różnicy między nami nie miało żadnego znaczenia.
Nie pamiętam, żeby kiedykolwiek była w złym nastroju. Eksplodowała wolą życia, niektórzy mieli ją nawet – w pozytywnym sensie – za nieco postrzeloną. Dla każdego znajdowała czas.
W skórzanych spodniach siadała przy swoim biurku, odchylała głęboko oparcie fotela i wyciągała nogi na blacie. Ale nie było w tym, broń Boże, żadnej ostentacyjnej władczości. Tylko młodzieńczy luz.
Była niezależna od konwenansów i w ogóle od wszystkiego. Inaczej niż większość ludzi mediów jej pokolenia Teresa była po prostu dziennikarką. Żadnych środowiskowych obciążeń, zmurszałych etosów, biograficznych szkieletów w szafie. Ignorowała personalne anse, których nigdy nie brakowało w inteligenckiej Warszawie. Pielęgnowała własny zmysł etyczny, wedle którego oceniała ludzi. Po prostu: coś jest przyzwoite, a coś nie jest.
To dawało jej wolność.
Początek jej rozmowy z Wojciechem Jaruzelskim z 2004 r. (z tomu “Byli”):
– Wolność. Czym jest?
– Uświadomioną koniecznością. Powtórzę za znanymi filozofami.
– Heglem i Marksem.
– To nie jest głupie, co głosili. Oni mieli rację. Człowiek nie jest absolutnie wolny.
– Pan był choć raz?
– Nie byłem. Człowiek całe życie musi liczyć się z wieloma ograniczeniami. Z prawami, które obowiązują, z otoczeniem, w jakim żyje. A pani była?
– Jestem. Od 13 grudnia 1981 roku.
3 .
W noc sylwestrową 1943/1944 do mieszkania rymarza Czesława Blicharskiego przy ul. Twardej w Warszawie przybywają delegaci Polskiej Partii Robotniczej oraz kilku innych kanapowych organizacji. Najważniejsi w tym gronie są Bolesław Bierut i Władysław Gomułka. Tej nocy przywódcy komunistycznego podziemia powołają Krajową Radę Narodową, konkurencyjny wobec prawowitego rządu londyńskiego ośrodek władzy w Polsce.
Teresa Torańska
Tego samego dnia, ale kilkaset kilometrów dalej, po drugiej stronie Bugu, w Wołkowysku niedaleko Grodna, przychodzi na świat najwybitniejsza biografka tego pokolenia komunistów Teresa Torańska.
Najpierw był jednak fortepian – choć gdy uznała, że wybitną pianistką nie zostanie, odpuściła. Wyprowadzka do Warszawy na studia prawnicze. Bieda. Pierwsza praca, w radzie narodowej w Piasecznie. Nuda.
Przyjaźni się z początkującym dziennikarzem Krzysztofem Czabańskim. Piszą reportaż o nadużyciach w hurtowni maszyn rolniczych i idą z nim do Jerzego Ambroziewicza, uznanego reportera, wicenaczelnego “Argumentów”.
– Kto was do mnie przysłał? – pyta nieufnie Ambroziewicz.
– Nikt.
Uwierzył i wydrukował.
Jakiś czas później, też z Czabańskim, węszą wokół afery na budowie domków jednorodzinnych. – No to co, chcecie państwo po segmenciku? – pyta prezes osiedla. Ze zdumieniem przeczyta później te słowa w druku. Awantura ocierająca się o wysokie partyjne czynniki. – Piszcie drugi tekst. Pokażcie, kto za tym stoi – decyduje Ambroziewicz.
Po latach mówiła, że był jej pierwszym mistrzem i że zawsze można było na niego liczyć.
W połowie lat 70. Ambroziewicz przechodzi do telewizji, a Torańska – do warszawskiej “Kultury”. I tak do stanu wojennego.
Po 13 grudnia pismo zlikwidowano, nie było nawet weryfikacji dziennikarzy. Uwolniona od codziennych obowiązków, uzbrojona w magnetofon Teresa ruszyła w miasto, odwiedzając dawnych komunistycznych dygnitarzy.
“Był luty 1982 roku, właśnie odblokowano telefony. Powiedziałam, że nie proszę, ale żądam rozmowy. Jest stan wojenny i domagam się prawdy, jak cały ten komunizm się zaczął” – opowiadała mi pół roku temu w wywiadzie dla „Newsweeka”, jak próbowała zmusić do rozmowy samego Jakuba Bermana.
Tak zaczął się najważniejszy tekst w zbiorze “Oni”. Tak zaczęła się również wielka Torańska, mistrzyni wywiadu.
4 .
Gdy rozmowa dwóch ludzi jest już spisana, staje się nagle czymś innym. Emocje tak silne w rzeczywistym czasie chowają się pomiędzy wierszami i za nic w świecie nie chcą wyjść z ukrycia. Znaczące niedopowiedzenia stają się irytującymi znakami zapytania. Trzeba ogromnego wysiłku i talentu, aby utracony blask rozmowy nie tyle nawet odzyskać, ile uwiecznić. Teresa była w tym niedościgniona.
Każdy taki wywiad to ogrom pracy. Najpierw lektura. Opracowania historyczne, wizyty w archiwach i przede wszystkim tak ukochane przez nią dzienniki, pamiętniki i biografie.
Pierwsze spotkania z bohaterem jeszcze bez dyktafonu. Najpierw trzeba się lepiej poznać. Ale i przetestować szczerość potencjalnego rozmówcy. Na tym etapie wielu kandydatów odpadało. Jeden nie potrafił się otworzyć, drugi nosił w sobie zbyt wiele blagierstwa. Skreślała ich jako rozmówców, choć potrafiła się z nimi zaprzyjaźniać.
Potem rozmowy nagrywane. Wiele rozmów, wielogodzinnych. Chodziła na spotkania z planem w głowie, ale nie trzymała się go kurczowo. Pieczołowicie dopytywała o nieważne z pozoru detale. Później i tak wracała do przerwanych wątków, nieraz po wielu miesiącach, bo potrzebowała czasu na przemyślenie. Oddalała się wtedy od innych zajęć.
Z takiej materii lepiła później swoje teksty, szukając odpowiedniego rytmu, stopniując dramaturgię.
Na koniec autoryzacja materiału. “Jest jak ściąganie majtek. Od razu widzisz, na czym zależy rozmówcy i co chciałby wymazać. I gdzie fakty podkoloryzował. Wtedy odkrywa się najbardziej” – mówiła mi.
5 .
Profesor Michał Głowiński, jeden z jej bohaterów (rozmowa z profesorem ukazała się w zbiorze “Śmierć spóźnia się o minutę”), opowiada: – Sporo o niej słyszałem, ale nie znaliśmy się. Spotkaliśmy się raz przypadkiem na ulicy i oświadczyła, że chciałaby zrobić ze mną wywiad. Spotykaliśmy się potem wiele razy, najpierw u mnie w domu, później w kawiarni Nowy Świat. A potem zniknęła na pół roku. Myślałem, że dała sobie spokój, że może jako rozmówca nie stanąłem na wysokości zadania. Jednak nie, pewnego razu przyszła z gotowym tekstem.
– Jakim była rozmówcą?
– Po pierwsze, pracowała jak uczony. Jej przygotowanie do rozmowy było imponujące, wszystko o mnie wiedziała. Trochę mnie ta nierównowaga uwierała, bo ja o niej wiedziałem niewiele.
Po drugie, wszystko musiała sama sprawdzić. Poprosiłem, aby zakończyć rozmowę moim komentarzem do książki “Wieszanie” Jarosława Marka Rymkiewicza. Właśnie się ukazała, o czym Teresa (byliśmy już na “ty”) jeszcze nie wiedziała. Nie wierzyła moim słowom, więc razem poszliśmy do biblioteki PAN w Pałacu Staszica, aby mogła sprawdzić.
Po trzecie, łączyła w sobie niezwykłą empatię z pewną bezwzględnością w wyciskaniu człowieka jak cytrynę.
6 .
Pozwoliła mi raz zajrzeć do swojej dziennikarskiej kuchni. Było to doświadczenie niezwykłe.
Trzy lata temu pisałem do “Dużego Formatu” portret świeżo zmarłego Kazimierza Mijala. Blisko stuletniego, absolutnie zwariowanego komunisty, niegdyś sekretarza Bieruta, który w latach 60. uciekł do Albanii, a następnie do Chin. Teresa przeprowadziła z nim w połowie lat 90. wiele rozmów, ale z publikacji zrezygnowała.
– Chcesz, to dam ci ten materiał. Może ci się przyda. Wpadnij – oświadczyła.
Na miejscu pojawiła się trudność, gdyż zapis rozmów z Mijalem znajdował się w nieużywanym od lat komputerze. Na szczęście Leszek, mąż Teresy, informatyk, wydobył ten dokument. Wychodziłem z plikiem kartek wypełnionych tekstem pozbawionym akapitów, trudnym do ogarnięcia. Był to tylko materiał roboczy, spisany jak leci. Zasiadłem w domu przerażony. Jak znaleźć punkty zaczepienia w tym słowotoku, pełnym poprzekręcanych nazwisk i wymagających weryfikacji faktów? Czy da się wejść w skórę Teresy? Jak podrobić coś tak niepodrabialnego? Wyciągnąłem kilka wątków i posklejałem je tak, jakby – wyobrażałem sobie – robiła to Torańska. Bo choć tekst o Mijalu był mojego autorstwa, to miał zawierać fragmenty jej wywiadu, którego – o paradoksie! – nie napisała.
Gromadziła przez lata, co się dało. Taśmy, dokumenty, notatki ze spotkań, surowe stenogramy. Tylko część doczekała się publikacji. Co jeszcze kryją twarde dyski w warszawskim domu Teresy?
7 .
Opowiadała kiedyś: “Muzyka jest formą, co jest ważne przy pisaniu. Każda nuta jest powiązana z poprzednią, frazę buduje się według określonych reguł, według wewnętrznej logiki. Tak samo jest z pisaniem. Ono nie polega na wyrzucaniu z siebie emocji, ale na zamykaniu ich w formie. Jak w muzyce. Bardzo często łapię się na tym, że myślę utworem muzycznym. Słyszę głos, intonację, tu śmiech, tu pauzę, milczenie zawahanie…”.
Czytam teraz jej teksty kolejny raz i po raz pierwszy faktycznie wyczuwam w nich rytm i słyszę melodię.
Wywiad z Jakubem Bermanem jest jak monumentalna symfonia. Opowieść o rodzącym się PRL rozwija się płynnie, z początku Berman chłodno relacjonuje wydarzenia, których był świadkiem w Moskwie 1943 r. Torańska cierpliwie słucha, dopytując o szczegóły. Pierwsze szarpnięcie następuje, gdy dochodzą do wytyczania powojennych granic.
Berman – o politycznym realizmie. Wielka Czwórka ustaliła w Teheranie i Jałcie nowy porządek, więc trzeba było się podporządkować ustaleniom mocarstw.
Torańska – zjadliwie: “W efekcie uzyskaliście, że Polska, która wojnę wygrała – prawda? – jest mniejsza od przedwojennej o 22 procent, a Niemcy, które wojnę przegrały, o 18 procent. “Berman – jeszcze łagodnie: “To dość dowolne kalkulacje, a nawet naiwne”.
Kolejne szarpnięcie przy porwaniu do Moskwy szesnastu przywódców państwa podziemnego. Jeszcze zażegnane, ale muzyka wyraźnie przyspiesza. Powojenny terror, Torańska sucho wymienia udokumentowane zbrodnie UB. Burmistrz Łapanowa zamęczony torturami. Członkowi komitetu wykonawczego PSL wycięto język i pogrzebaczem wypalono oczy.
Berman – coraz bardziej zirytowany: “Och, proszę pani, nie tkwiłem w tych materiałach i ich nie analizowałem”.
Kulminacja nastąpi, gdy dojdą do sfałszowanego referendum 1946 r.
“A komu mieliśmy przekazać władzę?! Może Mikołajczykowi! Albo stojącym bardziej na prawo od Mikołajczyka? Albo diabli wiedzą komu jeszcze? Pani mi zaraz powie, że byłoby to uszanowanie demokracji. I co z tego? Komu potrzebna taka demokracja! (…) Chyba że chcielibyśmy okazać się takimi ultrademokratami, takimi dżentelmenami, zdjąć cylindry z głów, ukłonić się, powiedzieć: proszę bardzo, idziemy na odpoczynek, bierzcie sobie władzę”.
– No.
– No i co? [krzyk] No i co? Dlaczego pani mówi “no”?
– Bo tak właśnie powinniście zrobić, właśnie tak.
– Nie chcę używać brzydkich słów.
– Więc ja ich użyję: was tu nienawidzą.
Potem muzyka jeszcze na chwilę zwalnia, choć tempo nerwowe. Utwór zbliża się ku końcowi. I jeszcze finalna kulminacja. Mowa o fali nastrojów niepodległościowych co kilka lat wzbierającej w PRL.
– Jak długo zamierzacie z nią walczyć?
– Sześćdziesiąt i sto lat, jeśli trzeba [pięścią w stół]! A zwalczyć.
– Nie udało się przez 150.
– Ale się uda [krzyk]. Naród musi wpoić się w nowy kształt. Musi.
– Nie.
Berman uspokaja się. Zapewnia, że naród w końcu zrozumie swą sytuację.
– A wtedy my, komuniści, będziemy mogli zastosować demokratyczne zasady.
Torańska dziękuje za rozmowę. W trakcie autoryzacji Berman umiera. Pięć lat później – umrze jego sprawa.
Rozmowa z Bermanem, podobnie jak inne rozmowy Teresy z tomu “Oni” z komunistami, to jedyny tak obszerny zapis mentalności twórców Polski Ludowej.
8 .
Późniejsze wywiady polityczne Torańskiej – ze zbiorów “My” (1994) i “Byli” (2006) – już nie będą miały takiego ciężaru gatunkowego, choć pisarsko okażą się bardziej perfekcyjne. Trzymając się muzycznych analogii – bliżej im do jazzowej improwizacji. Pozbawione często wyraźnej struktury, zwichrowane, wijące się pomiędzy wątkami. Zaskakujące otwarcia (“Krew uderzyła mi do głowy. Bałem się, że dostanę zapalenia mózgu” – zaczyna opowieść Józef Tejchma, relacjonując wrażenia po projekcji “Człowieka z marmuru”, którego jako minister kultury dopuścił na ekrany) i przewrotne puenty (“Czy pan dobrze się czuje, panie Urban? – Doskonale”).
Ta przewrotność decydowała o odbiorze jej tekstów. Rozmawiałem kiedyś ze znanym konserwatywnym publicystą o jej wywiadzie z Jarosławem Kaczyńskim z początku lat 90. Skwitował krótko: “Wyszła na idiotkę”. Na korytarzach “Wyborczej” mówiono z kolei, że nikt lepiej od niej nie zobrazował obsesyjnej osobowości Kaczyńskiego. A Teresa po prostu dała swemu rozmówcy mówić. Wyszło jej coś, co po dwudziestu latach nadal pulsuje.
Swoją książką o katastrofie smoleńskiej, którą tak bardzo chciała dokończyć, pragnęła odcisnąć równie silne piętno na polskiej kulturze, jak niegdyś tomem “Oni”.
9 .
– Cześć, Teresa. Nie przeszkadzam?
– Cześć! Cześć! Co tam, kochany, u ciebie? O czym teraz piszesz?
– O tobie. Że byłaś wspaniała. I wiesz… nie mam pojęcia, gdzie jesteś, ale pewnie są tam jacyś dygnitarze, z którymi nikt nie zrobił jeszcze wywiadu. Myślę, że powinnaś spróbować, bo jak nie ty, to kto? Ależ daj spokój, na pewno żaden ci nie odmówi!
Torańskiej się przecież nie odmawia.
