- Etos dziennikarstwa podupadł – twierdzi Filip Łobodziński, dziennikarz, tłumacz literatury hiszpańskiej i muzyk, a przed laty popularny aktor dziecięcy. Jak zauważa, znakiem naszych czasów jest zrównanie w mediach rangi wydarzeń ważnych i nieważnych. – Zjawiska w kulturze, nawet jeśli są komentowane, to w takiej samej temperaturze, w jakiej komentowane są kompletne pierdoły. Premiera filmu Smarzowskiego jest równie istotna jak to, że ktoś pojechał na Żoliborz i zrobił melanż do trzeciej rano.
Filip Łobodziński
- Wie pan, mam prawie 56 lat. Cokolwiek powiem, i tak będzie tekstem starego ramola – uprzedza w trakcie rozmowy Filip Łobodziński, który nie ukrywa, że ma do powiedzenia sporo gorzkich słów na temat dzisiejszych mediów, muzyki i kultury w ogóle. – To nie jest tak, że ludzie koniecznie muszą oglądać noce kabaretowe i tańce z bałwanami. Im się to proponuje jako coś łatwego, na zasadzie hamburgera. Można by było się bez tego obejść.
Dla pokolenia pamiętającego początek lat 70. długo był przede wszystkim Dudusiem z “Podróży za jeden uśmiech” i Julkiem z serialu “Stawiam na Tolka Banana”. Aktorem nie został, postawił za to na muzykę – najpierw jako członek Zespołu Reprezentacyjnego, a później wzięty dziennikarz i prezenter, pod koniec lat osiemdziesiątych związany z “Non Stopem”, a w następnych latach między innymi z “Rock’n’Rollem”, “Machiną”, Przekrojem” i “Newsweekiem”. Współpracował też z radiową Trójką oraz “Wiadomościami” TVP, gdzie był reporterem, wydawca, korespondentem zagranicznym i prezenterem. Od lat jest wziętym tłumaczem literatury hiszpańskojęzycznej, w tym także wierszy.
Obecnie Filip Łobodziński nie jest związany z żadną redakcją – prowadzi jedynie “Xięgarnię” w TVN24. Na co dzień pracuje w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych. Mimo to zgodził się porozmawiać o dziennikarstwie muzycznym, mediach, kulturze i swojej ciekawej, bez wątpienia nietypowej zawodowej drodze.
PAWEŁ PIOTROWICZ: Przyznam szczerze – wieść, że jest pan pracownikiem Departamentu Komunikacji Społecznej Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, trochę mnie zaskoczyła.
FILIP ŁOBODZIŃSKI: Mnie też zaskoczyła ta praca, ale bywa bardzo ciekawa. Dzięki niej mogę współuczestniczyć w kształtowaniu kampanii społecznych ministerstwa, związanych choćby z przemocą domową. Ale przypuszczam, że to są rzeczy, które pana w kontekście tego wywiadu interesują mniej.
Interesuje mnie to, co powiedział mi pan, gdy po raz pierwszy zadzwoniłem, pytając, czy zgodzi się pan umówić na rozmowę do naszego cyklu “Polscy dziennikarze muzyczni”: “Ale ja już od dawna nie jestem dziennikarzem muzycznym”.
Bo nie jestem. Owszem, zachęcam ludzi do czytania książek w “Xięgarni” w TVN24, ale to raczej nie ma wiele wspólnego z dziennikarstwem, a już na pewno nie z muzycznym. Właściwie nie wiem, czy dziś w ogóle istnieje przestrzeń do wykonywania tego zawodu, a więc także czy i ja mógłbym go wykonywać.
Przecież istnieje sporo mediów, w których można to robić.
Mam dużo wątpliwości, czy ludzi interesują jeszcze analizy muzyki od strony niefanowskiej. Widzę bardzo dużo, zwłaszcza w polskiej blogosferze, recenzji, które nie są recenzjami, lecz emocjonalnymi wypowiedziami na temat tego, czego się słucha, co czyta i ogląda. Z tego tak naprawdę niewiele wynika, bo autorzy nie umiejscawiają ich w szerszym kontekście. Nie pokazują na przykład, skąd się wzięło dane zjawisko czy wykonawca, do czego nawiązuje, w czym jest to wtórne i tak dalej. Takie pisanie służy wyłącznie opisaniu, dlaczego fajnie się czegoś słucha. W porządku, można i tak, ale przydałby się też jakiś szerszy kontekst – analiza formy, która tłumaczyłaby, dlaczego dźwięki są takie, a nie inne, dlaczego słowa, jeśli mają znaczenie, dotykają tego, a nie czegoś innego.
Mówi się, że media zajmujące się kulturą są dziś mniej opiniotwórcze. A może w ogóle nie są?
Kiedyś rzeczywiście czekało się na nowy numer muzycznego czy filmowego magazynu, tak jak czekało się na płytę. Płyta była istotna, dzisiaj nie jest. Muzyka dostępna jest na wyciągnięcie ręki. Jestem wdzięczny YouTube’owi, bo dzięki niemu mogę sobie obejrzeć koncert sprzed lat czy stary program telewizyjny, których bym bez niego nie zobaczył. Natomiast nie zmienia to faktu, że muzyka nie jest już przeżyciem pokoleniowym. Grunge był chyba ostatnim stylem, które wytworzył pokolenie mogące mówić: “To jest nasza muzyka”. A teraz? Muzyka jest soundtrackiem do życia codziennego, częściowo wirtualnego.
Czyżby więc skazywał pan zawód dziennikarza muzycznego na wymarcie? Nie pociesza mnie pan.
Nie wiem. Etos dziennikarstwa, nie tylko muzycznego, podupadł. Znakiem naszych czasów jest zrównanie rangi wydarzeń ważnych i nieważnych. Premiera filmu Wojciecha Smarzowskiego jest równie istotna jak to, że ktoś znany swoim znajomym pojechał na Żoliborz i zrobił melanż do trzeciej rano. A zjawiska w kulturze, nawet jeśli są komentowane, to w takiej samej temperaturze, w jakiej komentowane są kompletne pierdoły. I tego mi najbardziej szkoda. Do ciężkiej cholery, kultura zasługuje na to, by istniała i była doceniana. Cieszę się, że powstał ministerialny program “Kultura dostępna”, mający udrażniać kanały dojścia do tej kultury. Bo wielu ludziom w Polsce wydaje się, że coś jest nie dla nich, a może się okazać, że właśnie jest dla nich – i muzeum, teatr, film niekoniecznie gatunkowy czy frapująca muzyka nikogo nie obrażą, a na balecie w Teatrze Wielkim będzie się dało przeżyć coś zaskakującego.
Czy pana gorzka ocena współczesnej kultury i dziennikarstwa nie wynika po trosze także z tego, że rozczarował się pan światem mediów po rozstaniu cztery lata temu z “Newsweekiem”?
Nie, choć rzeczywiście to, co się w przestrzeni medialnej dzieje, nie podoba mi się. Świat dziennikarski ma dziś chyba po prostu inne potrzeby. Dla rzetelnych dziennikarzy jest coraz mniej miejsca. Robi się je dla powierzchowności i krótkotrwałości, bo kolejny nagłówek w newsach za piętnaście minut wyprze poprzedni. Liczy się to, kto pierwszy o czymś poinformuje, natomiast mniej się zwraca uwagę na pogłębienie, refleksję. Rozumiem, że występuje w tym procesie jakaś wzajemność, bo godzą się na to i właściciele czy pracownicy mediów, i odbiorcy. Pytanie tylko, nierozstrzygnięte, kto był pierwszy.
Grzegorz Miecugow wywołał swego czasu burzę, mówiąc, że największą słabością mediów jest odbiorca. I to jego uznał za głównego winnego tabloidyzacji mediów, twierdząc, że nie można abstrahować od tego, czego chce widz.
Wydaje mi się, że Grzesiek nie do końca ma rację. W tym samym mniej więcej czasie, gdy wypowiedział te słowa, rozmawiałem z ludźmi, którzy są emerytowanymi rolnikami z Suwalszczyzny, dość biednego okręgu Polski. Na pytanie, co najchętniej oglądają w telewizji, odpowiedzieli, że programy naukowe i popularno-naukowe, jak Animal Planet i National Geographic. A dlaczego? “Tam nie ma kitu” – usłyszałem. To nie jest tak, że ludzie koniecznie muszą oglądać noce kabaretowe i tańce z bałwanami. Im się to proponuje jako coś łatwego, na zasadzie hamburgera. Można by było się bez tego obejść.
Może za jakiś czas wrócimy do pewnych rzeczy, które dziś są w odwrocie?
Głęboko w to wierzę. Wierzę, że ludzie wrócą do siebie nawzajem, bo dziś wielu z nas częściej zadaje się z klawiaturą niż z ludźmi i przestało umieć rozmawiać. Ale wie pan, mam prawie 56 lat. Cokolwiek powiem, i tak będzie tekstem starego ramola. Oczywiście czuję się wewnętrznie młody, ale ludzie wokół mnie mogą powiedzieć, że wcale tak nie jest, bo jestem starym pierdzielem i tyle.
Ile jest w panu głodnego muzyki fana, który pod koniec lat 80. i na początku następnej dekady recenzował płyty w kultowym “Non Stopie” i jego następcy, “Rock’n’Rollu”?
Łeb mam już jak sklep od muzyki, w związku z tym coraz częściej łapię się na tym, że nowych rzeczy nie absorbuję. Zdarza się, że zwrócę uwagę na coś frapującego. Słucham radia, leci fajny kawałek, patrzę na wyświetlacz, a to Mika Urbaniak. Podoba mi się, ale już nie czuję potrzeby, by to mieć na własność. Mam wystarczająco gigantyczną płytotekę. Kiedyś zrobiłem eksperyment – w wolnych chwilach puszczałem sobie po kolei wszystkie moje płyty, często po kilka dziennie. Miałem taką pracę, że mogłem. Zabrało mi to cztery lata.
Jak pan został dziennikarzem muzycznym? Patrząc na pana dzieciństwo i pamiętne role Dudusia w “Podróży za jeden uśmiech” i Julka w serialu “Stawiam na Tolka Banana”, można było sądzić, że postawi pan na aktorstwo.
Nigdy nie miałem myśli, by pójść tą drogą. I nie żałuję. To była oczywiście fajna przygoda, która dała mi możliwość przybywania w towarzystwie ludzi wybitnych, aktorów, aktorek, ludzi z ekip realizujących te filmy. No i Henia Gołębiewskiego, kapitalnej postaci. Natomiast nie było to aż tak fascynujące, bym chciał dalej coś z tym zrobić. Zresztą, słabiutko to wszystko pamiętam.
Kiedy zainteresował się pan muzyką?
Mam wrażenie, że interesowałem się zawsze. To zasługa rodziców, którzy mieli bardzo różnorodną płytotekę. Nasiąkłem różnymi rzeczami, nie dzieląc muzyki na tę fajniejszą i tę mniej fajną. Wszystko mi się podobało – Penderecki, Mozart, Beatlesi, Simon & Garfunkel, afrykańskie bębny z Gwinei. Do dziś niewiele jest gatunków, których bym nie lubił.
Ale jednak są?
Oczywiście. Nie za bardzo interesuje mnie współczesny soul i R’n’B. Lubię, ale z lat 50. czy 60. W momencie, w którym z muzyki emocji przekształciło się to w muzykę wirtuozerii wokalnej, z jedną sylabą wyśpiewywaną na piętnastu nutach, żeby tylko pokazać kunszt głosu, przestałem mieć na to ochotę. Doceniam, ale wolę głosy chropawe, nieporadne, bo sam też taki mam. Nie jestem wielkim wokalistą, choć śpiewam od trzydziestu paru lat. Bliżej mi jest do punkowej czy folkowej wrażliwości, nawet jeśli słuchałem też muzyki poważnej, i to w każdym wydaniu.
A rocka symfonicznego, swoistego pièce de résistance upodobań pańskiego pokolenia?
W ogóle. W młodości szkolnej to co innego. W tamtych czasach, w latach siedemdziesiątych, byliśmy skazani na to, co promowali dziennikarze w Trójce, w związku z tym bardzo niewiele wiedzieliśmy o istnieniu The Velvet Underground czy Davida Bowie’ego, Talking Heads czy Ramones, nie mówiąc o większych odlotach w rodzaju Henry Cow czy The Residents.
Sugeruje pan, że tamci dziennikarze robili słuchaczom krzywdę? Przecież właśnie o nich mówi się, że wychowali ze dwa pokolenia polskich fanów rocka.
Zgoda. Wychowali, ale wychowali niepełnie, czyli nie powiedzieli nam wszystkiego. Mówili o tym, co sami lubili. Postacie typu Lou Reed, Dawid Bowie, Tom Waits to były dla nas jakieś tam opowieści. Znaliśmy nazwiska, ale nie mieliśmy pojęcia, co tak naprawdę śpiewają. A ileż się można było onanizować kolejną płytą Yes?
Jako młody dziennikarz próbował pan z tym jakoś walczyć?
Nie. Propozycja wzięcia udziału w przedsięwzięciach dziennikarskich związanych z muzyką alternatywną wypłynęła od kolegi, którego poznałem w Remoncie, Grześka Brzozowicza. Najpierw uczestniczyłem razem z nim w kilku wywiadach jeszcze dla “Non Stopu” pod rządami Wojciecha Manna, a w lutym 1988 roku, gdy naczelnym został Zbigniew Hołdys, napisałem swój pierwszy tekst. Przekonałem się, że mogę się w tym odnaleźć.
W latach osiemdziesiątych “Non Stop” uchodził za najbardziej wpływowe polskie pismo muzyczne. Na czym pana zdaniem polegał jego fenomen?
Prawdę mówiąc, sam się czasem nad tym zastanawiam. Chyba na niezwykłym poczuciu humoru, które towarzyszyło tekstom. Gdy dołączyłem do redakcji, był to już moment, w którym zaczynaliśmy się powoli rozpychać. Ingerencja Stronnictwa Demokratycznego, wydającego Tygodnik Demokratyczny, pod którego skrzydłami wychodziliśmy, była prawie zerowa. A kiedy nastał grafik Mirek Makowski, tuż po moim pojawieniu się, zaczęła się kompletna anarchia. “Non Stop” przez ostatnie półtora roku swojego istnienia było jedynym pismem w Polsce, które z numeru na numer miało inną winietę. Ciągle pojawiały się jakieś wariacje, wykręcanie liter, doręczne notki na marginesach. Nikt pewnie nie traktował nas poważnie, więc szaleliśmy.
Ja pamiętam takie perełki jak recenzja z Metalmanii, z treścią ograniczającą się do jednego zdania: “Była tylko mania”.
Różne rzeczy się pojawiały. To akurat była recenzja Krzysztofa Wacławiaka, redakcyjnego metalowca. Potem został naczelnym nowego pisma, do którego przeszliśmy z częścią redakcji, zwącego się “Rock’n’Roll” i wydawanego przez Agorę, wówczas świeżo obecną na rynku. Musieliśmy to zrobić, bo przed “Non Stopem” nie bardzo była przyszłość.
Fajne to było pismo, dużo było w nim metalu, także tego w wersji “pudel”.
To znowu zasługa Wacławiaka. “Rock’n’Roll” był podobny do “Non Stopu”, ale jednak robiony na trochę innych warunkach, zwłaszcza graficznych, bo w tym względzie prawie w ogóle nie było szaleństwa. Natomiast w tekstach nie dochodziło już do żadnej ingerencji z góry. Pozwalaliśmy sobie na wulgaryzmy, bez żadnego obcyndalania się. Wydawało nam się, że służą tekstowi, choć nie zawsze służyły. Czasami było to, przyznaję, szczeniackie.
Dlaczego po półtora roku pismo padło?
Agora nie miała na nie pieniędzy. Okazało się, że brak w Polsce w 1991 roku zapotrzebowania na pismo stricte rockowe.
Przecież właśnie wtedy wystartował “Tylko Rock”.
Ale to było innego typu dziennikarstwo, mniej rebelianckie, bardziej akademickie, magazynowe. My w “Rock’n’Rollu” byliśmy jednak w naszym podejściu do pisania bardziej punkowi.
Współpracował pan z później wieloma mediami, nie tylko muzycznymi – miesięcznikami “Max” i “Machina”, radiową Trójką, Telewizją Polską. Który z wywiadów, jakie pan przeprowadził, uznaje pan za najlepszy?
Rzeczywiście miałem szansę prowadzić sporo ciekawych rozmów z artystami, których niekoniecznie strasznie kochałem za muzykę, ale okazywali się interesującymi ludźmi. Jeden z nich cenię szczególnie. Był to wywiad dla “Machiny”, telefoniczny, ale naprawdę świetny, bo rozmówca okazał się znakomity. Akurat zresztą przeze mnie uwielbiany. Na tyle dobrze nam się rozmawiało, że w pewnym momencie sam wywiadowany powiedział: “Nasza rozmowa robi się coraz bardziej intrygująca”. A już po wszystkim jego asystentka zadzwoniła do mnie jeszcze raz: “David Bowie prosi przekazać, że dawno nie udzielał tak interesującego wywiadu”. Bardzo mocno to przeżyłem. Byłem wręcz w euforii.
O czym rozmawialiście?
Poruszaliśmy tematy niekoniecznie związane z muzyką, jak wiara czy rola rytuałów w życiu społecznym. Rozmowę, która była ziszczeniem wielu moich marzeń, przeprowadziłem kilka lat temu dla “Dużego Formatu” z Brianem Eno, jednym z moich idoli. Tu również sporo było wątków osobistych, a także różnych aspektów sztuki, także plastycznej. Siedzieliśmy we Wrocławiu przy stoliku i gawędziliśmy sobie, nie patrząc na zegarek. Słucham sobie tej rozmowy czasem, bo uwielbiam głos Eno.
Kolejną niezwykłą rozmowę przeprowadziłem dla miesięcznika “Max”, razem z Kamilem Sipowiczem, z człowiekiem, który się nazywa Homer Flynn i występuje jako rzecznik The Residents [istniejącego od 1969 roku amerykańskiego zespołu awangardowego, którego członkowie nigdy nie zdradzili swojej tożsamości – przyp. aut.].
Odbyła się nazajutrz po ich koncercie w Pradze i była dość długa. Ubawiło nas, że cały czas rozmawialiśmy o The Residents jak o jakimś bycie, który jest gdzieś tam na zewnątrz, a tymczasem głos Flynna łudząco przypominał głos wokalisty grupy. Flynn miał na dodatek chrypkę świadczącą o tym, że poprzedniego dnia trochę go nadwyrężał… Prawdę mówiąc, byłem w stu procentach pewien, że rozmawiałem z liderem The Residents.
A pamięta pan najbardziej rozczarowujące spotkanie z gwiazdą?
Było to spotkanie telefonicznie, z Johnem Lydonem. Skończyło się po piętnastu minutach, choć było zaplanowane na trzy kwadranse. Ten skądinąd bardzo ceniony przeze mnie facet zamiast odpowiadać na pytania, wygłaszał oświadczenia. W pewnym momencie powiedział: “Znudziło mi się”, i odłożył słuchawkę.
Rozczarowujące zawsze są rozmowy z ludźmi, którzy głęboko wierzą, że mówią wiekopomne rzeczy, a ich wcale nie mówią. Nie chcę jednak lecieć po nazwiskach, bo sporo wśród nich naszych artystów… Ale cóż, tak jak i nie piszę od paru lat recenzji, tak i nie prowadzę wywiadów. Rozmawiam co prawda z gośćmi “Xięgarni”, ale to jednak coś trochę innego.
Jest pan cenionym tłumaczem literatury hiszpańskojęzycznej, nagrodzonym przez Instytut Cervantesa za przekład “Przygód kapitana Alatriste” Artura Pereza-Reverte. Skąd się wzięła ta iberystyczna pasja?
Jeszcze w liceum miałem w domu nad biurkiem mapę Europy. Kiedyś, chyba w trzeciej klasie, zawiesiłem na dłużej wzrok na Hiszpanii. Pomyślałem wtedy, że to niby Europa, a jednak kraj dość egzotyczny, właściwie nieeuropejski. Kraj, w którym jak nigdzie indziej na Starym Kontynencie przenikają się kultury chrześcijańskie, muzułmańskie i żydowskie. W konsekwencji zacząłem uczyć się hiszpańskich słówek. Gdy przyszło mi wybierać kierunek studiów, postawiłem na iberystykę. Wprawdzie pasjonowało mnie wtedy językoznawstwo, ale bardzo szybko wessały mnie tłumaczenia literatury, w tym także poezji. Cieszę się, że jestem cenionym tłumaczem, nawet jeśli nie jest to zajęcie, z którego można by się było utrzymać. Chyba że poświęciłoby się temu mnóstwo czasu.
Zajmuje się pan dziś czymś jeszcze oprócz pracy w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych, współprowadzenia “Xsięgarni” i tłumaczenia książek?
Nadal grywam z Jarkiem Gugałą i kolegami, kiedy czas nam pozwoli, jako Zespół Reprezentacyjny – trwa to już ponad trzy dekady. Przygotowuję się też do nagrania z polskimi muzykami płyty utrzymanej w maksymalnie amerykańskim stylu. Znajdą się na niej utwory Dylana, z moimi tłumaczeniami, które robię od trzydziestu paru lat. Zagram na gitarze i zaśpiewam. Udało mi się zebrać fajny skład, trio z opcją rozszerzenia do kwartetu. Gramy na zasadzie: żadnego przeprodukowania, tylko czysta międzyludzka komunikacja, nawet z wchodzeniem instrumentów za późno czy za wcześnie. Zależy nam, by miało to intymne brzmienie, czysto analogowe, dzięki któremu każdy, kto zechce tego posłuchać, będzie miał wrażenie, że jest wśród muzyków.
Sporo czasu zajmuje mi też wolontariat na rzecz bezdomnych zwierząt, głównie psów i kotów. Wspieramy kilka fundacji. Udało nam się z żoną doprowadzić do wysterylizowania w naszej okolicy ponad pięćdziesięciu zwierzaków. Nie ma sensu, by te niechciane się rozmnażały. W ogóle jesteśmy gorącymi orędownikami sterylizacji psów i kotów. Schroniska i tak są pełne nieszczęścia, które zrzuciliśmy na zwierzęta my, ludzie.
Tak szczerze, słyszy pan czasem za plecami: “Zobacz, Duduś!”
Nie słyszę, ale może ktoś po prostu szepcze, a nie krzyczy. A może w pracy o mnie tak mówią? Powtórzę, aktorem dziecięcym byłem w zupełnie innym życiu. Czasem, gdy w telewizji trafię na fragment filmu czy serialu z moim udziałem, nawet nie czuję, że to byłem ja.
