Redaktor i “siłacz”
Pewnego marcowego dnia 1927 roku do znajdującej się w centrum Katowic przy ul. Teatralnej redakcji “Gazety Robotniczej” weszło dwóch mocno wzburzonych oficerów Wojska Polskiego, którzy od razu skierowali się do – jak to wówczas nazywano – redaktora odpowiedzialnego. Po krótkiej wymianie zdań doszło do szamotaniny, w ruch poszły pięści oraz krzesło, po chwili jeden z napastników wycelował w stronę dziennikarza rewolwer. W tym momencie wszedł redaktor naczelny gazety i poseł do Sejmu Śląskiego Józef Biniszkiewicz, co na szczęście ostudziło nieco wojskowych, którzy zaniechali ataku i szybko opuścili budynek. Jak się okazało, poszło o artykuł opisujący dezercję dwóch oficerów z Poznańskiego do Niemiec. Krewcy towarzysze broni w ten, dość gwałtowny, sposób zapragnęli dowiedzieć się, czy redakcja socjalistycznej “Gazety Robotniczej” krytyczne uwagi na temat ucieczki „rozciąga na wszystkich oficerów z Poznańskiego”. Zaatakowanym dziennikarzem okazał się niespełna 33-letni Henryk Sławik – wówczas doświadczony już redaktor i znany w regionie działacz socjalistyczny. Nikt nie mógł wtedy przewidzieć, że za kilkanaście lat wojenny los rzuci go na Węgry, gdzie okaże się jednym z najwybitniejszych przywódców wielotysięcznej rzeszy polskich uchodźców szukających schronienia nad Dunajem i na trwale wpisze się w dzieło ratowania polskich Żydów.
Odpowiedzialny
Strona "Gazety Robotniczej" redagowanej przez Henryka Sławika
Codzienność w “Gazecie Robotniczej” na szczęście nie wyglądała aż tak niebezpiecznie jak w owym marcowym dniu. Sprawa zakończyła się zresztą bez większych konsekwencji – oficerowie zostali skazani za napaść na karę grzywny, która mogła być zamieniona na krótki pobyt za kratami. Niemniej jednak Henryk Sławik już od początku swej kariery dziennikarskiej, a więc kilka lat wcześniej, na własnej skórze wiele razy odczuł, na czym polega praca w opozycyjnym, socjalistycznym piśmie. Redaktorem odpowiedzialnym “Gazety Robotniczej” – najważniejszego organu prasowego Polskiej Partii Socjalistycznej na Górnym Śląsku – został już jesienią 1922 roku. Co warto podkreślić, był samoukiem, pochodził z biednej wielodzietnej rodziny, ukończył jedynie pruską szkołę ludową w rodzinnej Szerokiej (obecnie dzielnica Jastrzębia Zdroju). Rozległą wiedzę i umiejętności, które pozwalały mu na piastowanie wielu odpowiedzialnych stanowisk, zdobył samodzielnie. Z ruchem socjalistycznym na dobre związał się po zakończeniu pierwszej wojny światowej. Walczył w powstaniach śląskich, w 1921 r. brał aktywny udział w kampanii przed plebiscytem. PPS brakowało wówczas sprawnych agitatorów i Sławik znalazł się w grupie młodych działaczy, którzy przeszli szkolenie w centrali partyjnej w Warszawie, a następnie aktywnie organizowali i prowadzili wiece nawołujące Górnoślązaków do głosowania za Polską. Jednocześnie młody Henryk rozpoczął współpracę z “Gazetą Robotniczą”, od 1920 r. drukując w niej swoje pierwsze artykuły o tematyce społeczno-gospodarczej, kulturalnej i sportowej. Dwa lata później, już jako redaktor odpowiedzialny, musiał stawać przed sądami za różne treści publikowane w piśmie. Prasa odgrywała w ówczesnej walce politycznej rolę pierwszorzędną. “Polityka i gazety – pisał Wojciech Korfanty – są dla mnie jednym i tym samym”. Temperatura sporów była bardzo wysoka, zaś “Gazeta Robotnicza” wśród organów prasowych legalnych stronnictw politycznych należała do bardziej prześladowanych przez różne ekipy rządzące pism. Świadczy o tym chociażby fakt, że Sławik jako redaktor odpowiedzialny już w 1926 r. doczekał się pięćdziesiątego procesu sądowego, a w następnych latach liczba rozpraw i konfiskat gazety jeszcze bardziej wzrosła. Zaskarżone artykuły dotyczyły różnych tematów – a to chodziło o zniewagę policji (np. skrytykowanie zbyt brutalnej interwencji stróżów prawa) czy też innych urzędników państwowych, a to część oskarżeń pochodziła od osób prywatnych, zwykle zajmujących jakieś poważniejsze stanowiska, których socjaliści atakowali np. za złe traktowanie robotników. Wiele spraw odnosiło się do regularnie prowadzanej na łamach “Gazety Robotniczej” krytyki duchowieństwa, np. w czerwcu 1923 r. przed Sądem Okręgowym w Katowicach toczył się proces przeciwko Sławikowi o znieważenie “urządzeń kościelnych” poprzez zamieszczenie w kąciku humorystycznym materiału “Pacierz na czasie”, w którym była mowa o związkach pewnego duchownego z dolarami i “biedną mareczką polską”. Redaktor bronił się, stwierdzając, że nie miał zamiaru nikogo znieważać, a “krytyki wybryków niektórych księży nie można uważać za obrazę religii, gdyż ksiądz nie przedstawia religii, lecz jako obywatel podlega krytyce jak każdy inny”. Sprawy kończyły się na ogół karami grzywny lub więzienia, czasami uniewinnieniem. Za kraty Henryk trafiał zazwyczaj na kilkanaście dni, czas ten wykorzystując na dalsze samokształcenie.
Siłacz
Sławik sam potrafił nadrobić braki w wykształceniu, zdawał sobie jednak sprawę, że dla tysięcy górnośląskich robotników edukacja poza poziomem najbardziej podstawowym pozostawała niedostępna. Stąd też, od początku swej działalności publicznej, obok pracy dziennikarskiej, skupił się na podnoszeniu poziomu ich wiedzy. Pod koniec 1922 r. został prezesem powołanego w tym roku górnośląskiego Zarządu Związku Młodzieży Robotniczej “Siła” (na tym terenie “siłacze” występowali potem pod różnymi nazwami, m.in. jako stowarzyszenie i wzorowali się na podobnej organizacji, która istniała na Śląsku Cieszyńskim już od 1908 r.). Działalność prowadzona była początkowo w ramach kilku sekcji – teatralnej, muzycznej, turystycznej i sportowej. Jakkolwiek socjaliści górnośląscy przed zamachem majowym w walce o wpływy wśród robotników przegrywali z chadecją Korfantego i Narodową Partią Robotniczą, to “Siła” w pierwszym okresie swej działalności rozwijała się dość dynamicznie. W roku 1923 dały się jednak odczuć pierwsze symptomy utrzymującego się przez trzy lata załamania gospodarczego (co było niestety dopiero przedsmakiem wielkiego kryzysu gospodarczego w pierwszej połowie lat trzydziestych) i w efekcie organizacja siłacka musiała skupić się przede wszystkim na wymagającej mniejszych nakładów finansowych działalności sportowej. Bezrobotni lub słabo zarabiający robotnicy nie mieli pieniędzy nawet na skromne składki członkowskie i dlatego rzadziej organizowano, np. teatry ludowe czy też wycieczki. Mimo tych przeszkód, Sławik w tym czasie zaczął również działać ponadregionalnie – w 1923 r. został wiceprzewodniczącym Zarządu Głównego “Siły” (ale ogólnopolska organizacja istniała niedługo i górnośląska struktura działała de facto samodzielnie), zaś w 1926 r. został członkiem Zarządu Głównego powołanego wówczas w Warszawie Związku Robotniczych Stowarzyszeń Sportowych. W lipcu następnego roku był kierownikiem drużyn “Siły” na II Olimpiadzie Robotniczej w Pradze. “Wobec ogromu Czerwonej Olimpiady – pisał Sławik w korespondencji do “Gazety Robotniczej” – wydają się śmieszne wszelkie docinki burżuazji o bankructwie programu idei socjalistycznej, a wprost kpinami można zbyć warcholską robotę komunistów, którzy zasilani sucie rublem moskiewskim, ze złością i zgrzytaniem zębów przypatrywać musieli się setkom tysięcy uczestników w pochodzie socjalistycznym”.
Naczelny
W tej oto kamienicy przy ulicy Teatralnej 12 mieściła się redakcja "Gazety Robotniczej"
Przełomowy w życiu Sławika okazał się rok 1928. Po przewrocie majowym w górnośląskiej PPS zarysował się podział na grupę propiłsudczykowską oraz najpierw dość neutralną, a z biegiem czasu coraz bardziej antysanacyjną frakcję, której jednym z liderów był właśnie redaktor odpowiedzialny “Gazety Robotniczej”. Po kilkunastu miesiącach narastania partyjnych antagonizmów, w pierwszej połowie 1928 r. doszło do rozłamu i ostrej walki w łonie górnośląskiego ruchu socjalistycznego. Dotychczasowy lider regionalnej PPS i wydawca gazety, wspomniany już Józef Biniszkiewicz skupił wokół siebie grupę popierającą rządy Piłsudskiego i powołał odrębną Śląską Partię Socjalistyczną. Sławik pozostał w grupie opozycyjnej wobec rządów wprowadzonych w Polsce w 1926 r., co zgadzało się z linią polityczną całej PPS i w tej sytuacji mianowany został przez krajowe kierownictwo partii redaktorem naczelnym “Gazety Robotniczej”. Funkcję tę pełnił aż do wybuchu wojny. Wszedł również w skład ścisłego kierownictwa górnośląskich struktur PPS. W tym samym roku górnośląska “Siła” stała się częścią ogólnopolskiej Organizacji Młodzieży TUR (Towarzystwa Uniwersytetów Robotniczych). Sławik zrezygnował wówczas z funkcji prezesa “Siły” (pozostając nadal w jej zarządzie), co spowodowane było znacznym zwiększeniem jego obowiązków na innych stanowiskach. Oprócz pełnienia funkcji w Okręgowym Komitecie Robotniczym PPS i kierowania “Gazetą Robotniczą”, w 1928 r. został członkiem Rady Miejskiej Katowic (początkowo wszedł do rady komisarycznej, w 1930 r. zdobył mandat w wyborach, choć potem szybko z niego zrezygnował). W następnym roku zasiadł w Śląskiej Radzie Wojewódzkiej. Sprawom oświatowym i sportowym nadal poświęcał jednak sporo czasu, regularnie pisząc o nich na łamach kierowanego przez siebie pisma. Rok 1928 przyniósł również zmiany w życiu osobistym Henryka – poślubił wówczas warszawiankę Jadwigę Purzycką, po dwóch latach urodziła im się córka Krysia. Mieszkali w centrum Katowic w kamienicy przy ul. św. Jana. W latach trzydziestych “Gazeta Robotnicza”, będąc głosem opozycji wobec coraz bardziej autorytarnych rządów Piłsudskiego i jego współpracowników, wielokrotnie przechodziła trudne momenty. Na porządku dziennym były zarządzane przez Dyrekcję Policji konfiskaty wydrukowanych, a nierozkolportowanych jeszcze numerów. Sławika i podległych mu dziennikarzy regularnie oskarżano o “zniewagę” urzędów państwowych, a nawet zdradę stanu. Redaktorzy mieli kłopoty finansowe i techniczne, wiele razy pracowali za darmo, nie obyło się również bez włamań do redakcji i drukarni. Pismo periodycznie było nawet zawieszane lub wydawane na przykład jako regionalna mutacja krakowskiego “Naprzodu” czy warszawskiego “Robotnika”. Sam Sławik padał ofiarą wielu, niejednokrotnie bezpardonowych ataków prasowych, ponieważ gazeta, często w bezkompromisowy sposób, broniła praw robotników i innych znajdujących się w ciężkim położeniu grup społecznych. Redaktor aktywnie wspomagał między innymi strajkujących o poprawę swego ciężkiego położenia górników z Giszowca, którzy w 1937 r. zorganizowali duży, podziemny protest w kopalni “Giesche” (Sławik zjechał do nich nielegalnie, przemycony przez policyjne bramki z pomocą komitetu strajkowego, efektem tej wizyty był obszerny reportaż Tysiąc robotników ginie z głodu).
Naczelny “Gazety Robotniczej” angażował się również w działalność samorządu dziennikarskiego – Syndykatu Dziennikarzy Polskich Śląska i Zagłębia. W latach trzydziestych był on kilkakrotnie prezesem i wiceprezesem tej organizacji, która zrzeszała kilkudziesięciu członków i wspierała znajdujących się w trudnej sytuacji kolegów po piórze – wypłacała zapomogi, pomagała w poszukiwaniu pracy, organizowała imprezy charytatywne. Systematycznie wzrastała też pozycja Sławika w PPS – od 1934 r. był nawet członkiem Rady Naczelnej PPS, a więc wszedł do ogólnopolskich władz partyjnych.
W obliczu wojny
Wobec narastającego zagrożenia wojennego, Sławik nawoływał do ścisłej współpracy wszystkich zantagonizowanych polskich stronnictw politycznych. Warto w tym miejscu wszakże podkreślić – i jest to istotna sprawa także w kontekście jego działalności w czasie drugiej wojny światowej – że mimo udziału z bronią w ręku w powstaniach śląskich, Sławika cechował znaczny dystans do antagonizmów o charakterze narodowościowym. Wielokrotnie popierał i postulował współpracę z socjalistami niemieckimi, skupionymi między innymi w Deutsche Sozialistische Arbeiter Partei. Postawa taka w mocno podzielonym regionie z pewnością nie była łatwa, wymagała niemałej odwagi i narażała go na szereg ataków z wielu stron.
W ostatnich dniach przed wybuchem wojny Sławik wziął udział w przygotowaniach do obrony, jednak wobec błyskawicznych postępów wojsk niemieckich, w pierwszych dniach września 1939 r. musiał opuścić Górny Śląsk (wcześniej, jeszcze w sierpniu, wysłał rodzinę do Warszawy). Decyzja o wyjeździe była przemyślana, ponieważ za zdecydowane opowiedzenie się za Polską, zaangażowanie w pracę społeczną i polityczną Sławik nie mógł liczyć – z czego doskonale sobie zdawał sprawę – na litość hitlerowskiego aparatu represji. I rzeczywiście – znalazł się na przygotowanej przez Urząd Kryminalny Policji Rzeszy Sonderfahndungsbuch Polen, czyli Specjalnej Księdze Gończej dla Polski, zawierającej listę osób, które ze względu na swą działalność społeczno-polityczną wzbudziły zainteresowanie służb policyjnych i miały być zatrzymane zaraz po wkroczeniu hitlerowców. Każde nazwisko w księdze opatrzone było odpowiednimi symbolami, oznaczającymi sposób potraktowania jego właściciela w przypadku ujęcia przez niemieckie formacje policyjne czy wojskowe. Przy redaktorze “Gazety Robotniczej” znalazł się zapis “Gestapa Berlin” (tak w oryginale), co oznaczało, że miał trafić w ręce śledczych do stolicy Rzeszy. 21 września 1939 r. Sławik przekroczył -jak się okazało, już na zawsze – polską granicę. Przybywał na Węgry jako doświadczony działacz społeczno-polityczny i dziennikarz. Zaczynał się, nowy, najtrudniejszy etap jego życia.
TOMASZ KURPIERZ
