Według Press Club Polska i Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka przygotowane przez posłów PiS projekty ustaw reformujących media publiczne nie gwarantują mniejszego wpływu polityków i większego pluralizmu w tych mediach, co widać m.in. w procedurze powoływania i działania Rady Mediów Narodowych. Głos w tej sprawie zabrało też Stowarzyszenie Wolnego Słowa.
Projekty trzech ustaw reformujących media publiczne zostały złożone w Sejmie w zeszłym tygodniu. Pierwszy zakłada przekształcenie obecnych spółek mediów publicznych w państwowe osoby prawne stanowiące instytucje mediów narodowych. Ich dyrektorów naczelnych będzie powoływać nowo utworzona Rada Mediów Narodowych, odpowiadająca też za kontrolowanie ich działalności poprzez opiniowanie corocznych sprawozdań (zobacz szczegóły). Rada będzie też rozdzielać środki ze składki audiowizualnej (powszechnie pobieranej z rachunkiem za prąd), której dotyczy projekt drugiej ustawy. Natomiast trzecia ustawa ma określić przepisy przejściowe na drugą połowę br., m.in. co do powołania Rady Mediów Narodowych i przejęcia przez nią części kompetencji od Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji.
Ustawy zostały zgłoszone jako projekty poselskie (przygotował je zespół posłów PiS kierowany przez wiceministra kultury Krzysztofa Czabańskiego). W czwartek po południu odbędzie się ich pierwsze czytanie.
Swoje stanowiska wobec projektów przedstawiły w środę Press Club Polska, Helsińska Fundacja Praw Człowieka i Stowarzyszenie Wolnego Słowa. Poniżej je prezentujemy.
Stanowisko Press Club Polska w związku z poselskim pakietem projektów ustaw dotyczących zmian w mediach publicznych
Projekty ustaw: o mediach narodowych, składce audiowizualnej oraz wprowadzającej ustawę o mediach narodowych i ustawę o składce audiowizualnej, przygotowane przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, zostały wniesione do Sejmu jako projekty poselskie. W ten sposób ich autorzy zrezygnowali z konsultacji publicznych, uzgodnień i opiniowania zaproponowanych rozwiązań. Jest to dla nas sytuacja niezrozumiała, bowiem łamie standardy prawne i jednocześnie jest niezgodna z wcześniejszymi zapowiedziami autorów.
Pomimo jednak rezygnacji przez Rząd i autorów ustaw z konsultacji publicznych, Press Club Polska przedstawia stanowisko, w poczuciu obowiązku i w trosce o to, co ważne dla mediów, wolności słowa oraz standardów i swobody wykonywania zawodu dziennikarza.
Stanowisko Press Club Polska w związku z poselskim pakietem projektów ustaw dotyczących zmian w mediach publicznych
1. Pożądany model mediów publicznych
W Polsce wszystkim potrzebne są wiarygodne media publiczne, które będą budować poczucie wspólnoty, przestrzeń świadomości historycznej, postawy obywatelskie, tworzyć sferę debaty publicznej, upowszechniać kulturę narodową, zwiększać dbałość o poziom języka polskiego, chronić narodowe wartości.
Media publiczne powinny służyć wszystkim obywatelom, niezależnie od ich sympatii politycznych, wyznania, przynależności do mniejszości narodowych, czy innych społeczności. Powinny także wytyczać kierunki i stanowić wzór dla wszystkich innych mediów.
Wysoka jakość programów powinna być kluczowym kryterium w mediach publicznych, a każdy program czy audycja powinny spełniać co najmniej jedno z nich: ambitny, oryginalny, innowacyjny, angażujący.
Media publiczne powinny być także nobilitującym miejscem pracy dla obiektywnych, profesjonalnych i doświadczonych dziennikarzy. Dziennikarze mediów publicznych powinni mieć gwarancję zatrudnienia niezbędne do profesjonalnego wykonywania tego zawodu.
Ideały bezstronności, obiektywizmu, naturalności, rzetelności, profesjonalizmu i służby wszystkim obywatelom, które są podstawa naszego zawodu, można realizować tylko w odpartyjnionych i stabilnych mediach.
Jeśli media publiczne nie będą wyznaczać poziomu, w tym także w zakresie poruszanych tematów, nie będą miały wpływu na media prywatne. Przedstawienie pozornie mniej ciekawej informacji, ale bardzo istotnej dla całego społeczeństwa, powoduje, że także inne media zwracają się ku takim tematom nie chcąc pozostawiać swoich odbiorców niedoinformowanych.
Media publiczne powinny stanowić wzór dla mediów prywatnych.
2. Problemy mediów publicznych
Podstawowymi problemami mediów publicznych w Polsce jest ich upartyjnienie oraz komercjalizacja.
Upartyjnienie mediów, wbrew duchowi konstytucji i ustaw, bierze się z faktu, że do KRRiT trafiają kandydaci z klucza partyjnego lub wręcz aktywni politycy. To przenosi się na wszystkie szczeble mediów publicznych. Od ponad 25 lat, w tym także obecnie, tworzone są uwarunkowania powodujące u większości słuchaczy i widzów, jednoznaczne skojarzenie mediów publicznych z jakąś częścią sceny politycznej , co implikuje ich niewiarygodność dla pozostałej części odbiorców. Upartyjnienie prowadzi do utraty wiarygodności, ta zaś nie tworzy ani atmosfery, ani warunków do bezstronnego i profesjonalnego wykonywania obowiązków dziennikarskich. Zaufanie odbiorców jest klejnotem zawodu dziennikarza.
Komercjalizacja mediów publicznych doprowadziła do obniżenia poziomu propozycji antenowych. Media publiczne, jako spółki, nie biorą często na siebie ryzyka ważnych, ciekawych produkcji prezentujących wyższe wartości, niezależnie od tego czy te wartości mają szansę na masową publiczność. Tymczasem zadaniem mediów publicznych jest podnoszenie poziomu oczekiwań odbiorców, tak by coraz więcej z nich chciało obejrzeć np. spektakl teatralny, dobry film dokumentalny czy reportaż. Komercjalizacja wyeliminowała z anten, typowe dla innych nadawców publicznych w Europie, droższe, poważniejsze i ciekawsze programy, zastępując je masowymi serialami komercyjnymi schlebiającymi najniższym gustom.
Praca w mediach publicznych nie może być nagrodą za partyjniactwo. Należy wyraźnie rozróżnić dziennikarzy-komentatorów od propagandystów. Komentator, nawet ujawniając swoje poglądy, pozostaje obiektywny i w jednej sprawie przyzna rację jednym, a w innej, drugim, zaś propagandysta powiązany z partią lub liczący na profity z jej strony, zawsze będzie chwalił swego mocodawcę. Propagandyści powinni być trzymani z daleka od mediów publicznych.
3. Oczekiwane zmiany
Wszelkie zmiany w mediach publicznych powinny zmierzać do realizacji ideałów: bezstronności, niezależności, profesjonalizmu, rzetelności i służby wszystkim obywatelom, a jednocześnie prowadzić do odpartyjnienia oraz dekomercjalizacji mediów. W tym zakresie powinien zostać wypracowany konsensus polityczny. Bez niego trudno będzie o dobrą zmianę.
4. Zaproponowane w projektach ustaw zmiany
Rozwiązania systemowe proponowane w ustawach o mediach narodowych oraz wprowadzającej ustawę o mediach narodowych i ustawę o składce audiowizualnej, nie prowadzą do odpartyjnienia mediów publicznych, zaś ustawa o składce audiowizualnej może prowadzić do dekomercjalizacji, o ile zostanie gruntownie poprawiona.
Przedstawiona Ustawa o mediach narodowych zawiera wiele nieprecyzyjnych zapisów, m.in. “rzetelne informacje”, “uniwersalne zasady etyki”, “ochrona dzieci i młodzieży przed demoralizacją”, “przeciwdziałanie patologiom społecznych”. Rodzi to ryzyko dowolnego interpretowania zapisów ustawy, dlatego powinno zostać uściślone. Podobnie uściślenia domagają się kryteria zasady oceniania “przydatności” osób, które mają być w tym trybie oceniane po wygaśnięciu ich stosunku pracy – tak aby ta ocena nie była całkowicie dowolna.
Proponowana ustawa może tworzyć nierówność w zakresie konstytucyjnej ochrony wolności słowa w mediach publicznych względem mediów prywatnych. Te ostatnie pozostaną pod nadzorem KRRiT, która zgodnie z konstytucją stoi na straży tej wolności, zaś telewizja i radio publiczne będą z tego nadzoru wyłączone i podległe pozakonstytucyjnemu ciału – Radzie Mediów Narodowych.
Press Club Polska z zadowoleniem odbiera wycofanie się z propozycji wygaśnięcia stosunków pracy wszystkich pracowników mediów i ograniczenie tego zapisu tylko w stosunku do dyrektorów i szefów redakcji.
Pozycja dziennikarza w każdej redakcji i konieczność zapewnienia mu niezależności poprzez ochronę jego relacji prawnozawodowej z pracodawcą, prawo do zachowania tajemnicy zawodowej itd. wymagają zatrudniania na podstawie umowy o pracę. Media narodowe to wciąż media państwowe i powinny świecić przykładem, także w kwestii przestrzegania prawa, w tym prawa pracy.
Ustawa o mediach narodowych mówi o zatrudnieniu na stanowiskach kierowniczych na podstawie powołania, ale jednocześnie milczy w sprawie zatrudniania dziennikarzy, pracowników technicznych i administracji na podstawie umowy o pracę. Taka forma zatrudnienia powinna być dominująca. Dałoby to szansę na działalność zgodnie z Kodeksem Pracy i zakończenie patologii z przymusową działalnością gospodarczą, leasingowaniem pracowników itp.
W projekcie Ustawy o mediach narodowych znalazł się bardzo niebezpieczny zapis dotyczący powoływania nowych członków Rady Mediów Narodowych w przypadku upływu kadencji lub odwołania: „organ, który powołał ustępującego członka, powołuje nowego członka Rady na pełną kadencję. W miejsce członka Rady (…) powołuje się nowego członka Rady w tym samym trybie.” Niesie to ryzyko, że w przypadku spodziewanego, niekorzystnego wyniku wyborczego, członkowie Rady złożą dymisję pod koniec kadencji Sejmu i Senatu, zaś koalicja rządząca wybierze ich ponownie. Umożliwiałoby to zapewnienie sobie władzy nad mediami publicznymi na sześć lat po klęsce wyborczej.
Proponujemy aby wakat był obsadzany tylko do końca kadencji odwołanego członka Rady, zaś na całą kadencję wyłącznie w przypadku upływu kadencji poprzednika. Zasada kadencyjności wpływa na poczucie niezależności osób sprawujących funkcje. Mamy nadzieję, że odejście od kadencyjności nie miało na celu uzależnienia członków Rady Mediów Narodowych od czynnika politycznego.
Ustawa o mediach narodowych nakłada na dyrektorów naczelnych instytucji obowiązek opracowania dwuletnich planów pełnienia misji publicznej oraz rocznych programowo-finansowych i przedstawienia ich społecznej radzie programowej, a także do wiadomości publicznej, zapraszając do zgłaszania uwag. Zapisy ustawy nie precyzują jednak terminu na zgłaszanie uwag (np. 14 dni), a polskie doświadczenia wskazują, ze brak takiego doprecyzowania może prowadzić do publikacji wieczorem z terminem na uwagi do następnego poranka.
Postulujemy także, aby coroczne oceny pełnienia misji publicznej przez daną instytucję dokonywane przez społeczne rady programowe były jawne, a nie tylko do wiadomości Rady Mediów Narodowych.
O ile ustawa Przepisy wprowadzające ustawę o mediach narodowych i ustawę o składce audiowizualnej stwierdza, że media narodowe stają się podmiotem ogółu praw i obowiązków dotychczasowych mediów publicznych, o tyle może to nie mieć mocy w zakresie uczestnictwa mediów publicznych w międzynarodowych gremiach, których są członkami. Dlatego warte rozważenia jest zobowiązanie nowych władz mediów publicznych o podjęcie zabiegów w celu pozostania w międzynarodowych organizacjach.
Ustawa o składce audiowizualnej, choć w intencjach słuszna i mająca podnieść ściągalność abonamentu, także ma szereg niezrozumiałych zapisów. Nie jest jasne dlaczego abonament zapłacą np. działkowcy, a jednocześnie dlaczego będą z niego zwolnieni wynajmujący mieszkanie oraz właściciele mieszkania, o ile właściciele są zameldowani w tym samym mieście, zaś centra i galerie handlowe oraz biurowe płacić będą tylko jeden abonament nawet jeśli znajdują się tam setki firm.
Biorąc pod uwagę całość proponowanych rozwiązań postulujemy jednocześnie, aby nie nazywać mediów publicznych narodowymi. Wydaje się, że adekwatnym do proponowanych rozwiązań prawnych określeniem byłoby media państwowe.
Opinia Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka o ustawie o mediach narodowych – wciąż brak oddzielenia mediów od świata polityki
HFPC przygotowała opinię prawną pakietu ustaw reformujących media publiczne i przekształcających je w media narodowe. W opinii zwrócono uwagę nie tylko na same przepisy ustawy, ale również na sposób jej przygotowania – nowelizacja została zgłoszona ponownie jako projekt poselski, a nie rządowy, co umożliwia pominięcie konsultacji społecznych podczas prac nad projektem. Projekt zgłoszono w tym trybie mimo wcześniejszych zapewnień, że opinia publiczna będzie miała możliwość większego zaangażowania się w proces zmian w mediach publicznych w dalszych etapach prac. „Brak konsultacji społecznych i nietransparentny sposób przygotowania ustaw niewątpliwie same przez się muszą więc powodować negatywny odbiór proponowanych zmian, nawet jeśli poszczególne rozwiązania można oceniać pozytywnie” – czytamy w opinii.
Wątpliwości HFPC wzbudziła definicja misji publicznej sformułowana w projekcie. Choć samą próbę jej wprowadzenia do przepisów należy ocenić pozytywnie, to w niewystarczający sposób odnosi się do pluralizmu, niezależności i apolityczności mediów publicznych. Wątpliwości budzi też brak uwzględnienia zakazu mowy nienawiści oraz zastosowanie szeregu nieostrych pojęć, takich jak “tradycja narodowa” czy “wartości patriotyczne”.
“Jednocześnie zastrzeżenia budzi obowiązek nadawania przez media publiczne stanowisk Marszałka Sejmu, Marszałka Senatu, Prezydenta Rzeczypospolitej i Prezesa Rady Ministrów. Tak daleko idące uprawnienia budzą wątpliwości w zakresie niezależności redakcyjnej mediów publicznych. Zasadne byłoby więc ograniczenie obowiązku publikacji do «oświadczeń dotyczących ważnych zagadnień państwowych», nie będących wyrazem poglądów osób sprawujących władzę” – powiedziała Dominika Bychawska-Siniarska, prawniczka HFPC.
Wątpliwości rodzi również powołanie Rady Mediów Narodowych, ponieważ stworzenie nowego organu może być traktowane jako próba ominięcia Konstytucji i osłabienia konstytucyjnego organu, jakim jest Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji (KRRiT). Co więcej, przepisy o Radzie Mediów Narodowych nie likwidują podstawowego zarzutu, jaki był formułowany wobec KRRiT, tj. jej politycznego charakteru. Projekt nie przewiduje gwarancji apolityczności Rady Mediów Narodowych, która wybierana jest przez Sejm, Senat i Prezydenta Rzeczypospolitej.
W opinii HFPC, projekty ustaw w niewystarczającym stopniu odpowiadają również na rozwój technologii, w tym rosnące znaczenie Internetu. Ustawa powinna regulować zasady funkcjonowania platform internetowych mediów publicznych oraz dążyć do ich ujednoliceni
Apel Stowarzyszenia Wolnego Słowa o rozwagę w tworzeniu mediów narodowych
Zarząd Stowarzyszenia Wolnego Słowa, działając na rzecz „wprowadzenia aktów prawnych gwarantujących swobodę wypowiedzi i prawo pełnego dostępu do informacji” (art.8 Statutu SWS), z niepokojem przyjmuje tryb procedowania oraz część zapisów trzech ustaw: o mediach narodowych, opłacie audiowizualnej i ustawy je wprowadzającej. Wniesienie ich jako projektu poselskiego, bez uzgodnień rządowych i czasu wystarczającego na szeroką konsultację publiczną, grozi przyjęciem prawa niezgodnego z interesem publicznym, regulacjami europejskimi i Konstytucją.
Nowe ciało kierujące mediami publicznymi – Rada Mediów Narodowych (RMN)- przejmie część kompetencji Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji, organu konstytucyjnego, odpowiedzialnego za wolność słowa, prawo do informacji i interes publiczny w radiofonii i telewizji. Już ta jedna zmiana wystarczy, by mieć wątpliwości co do konstytucyjności tej ustawy. Jest ich jednak znacznie więcej. Na przykład ta, że opłata audiowizualna ma być “zryczałtowaną daniną publiczną” ponoszoną przez “odbiorców końcowych energii elektrycznej”. Takie zdefiniowane kręgu jej płatników zaprzecza zasadzie równości obciążania obywateli daninami i także może być podważone podczas kontroli konstytucyjnej. Należy rozważyć inne metody finansowania mediów publicznych, np. z budżetu.
Władze mediów publicznych będą powoływane, nie tak jak obecnie, na gruncie ustawy z 30 grudnia 2015 r. przez Ministra Skarbu, lecz przez Radę Mediów Narodowych, wybieraną przez Sejm, Senat i Prezydenta. To dobra zmiana, bo odbiera ona politykom bezpośredni wpływ na media publiczne, zgodnie z regulacjami Unii Europejskiej i Rady Europy.
Politycy i rząd będą jednak mieli silny, pośredni wpływ na media narodowe i na ich Radę. Marszałek Sejmu powołuje Przewodniczącego RMN, ministrowie: finansów, kultury, spraw zagranicznych, szefowie UOKiK i UKE opiniują prace RNM i z nią współdziałają. Członkami RMN będą mogli być posłowie i senatorowie, głównie partii rządzącej, skoro dla opozycji zarezerwowano tylko jedno z sześciu miejsc w jej składzie, zamiast na przykład połowy.
Przypominamy, że w 2008 r. nasze Stowarzyszenie przedstawiło koncepcję ram prawnych nowego ładu mediów elektronicznych, w której TVP i Polskim Radiem zarządzali dyrektorzy powoływani przez rady, łączące funkcje rad nadzorczych i programowych, powoływane przez Sejm na podstawie konkursu organizowanego przez KRRiT. Jest także wiele innych projektów ustaw medialnych, których rozwiązania można wykorzystać w dyskusji nad ustawami o mediach narodowych.
Wymaga to czasu, rozwagi, otwartości na dyskusję i chęci wypracowania optymalnych rozwiązań dotyczących niezależności mediów narodowych i ich finansowania. Apelujemy o to do władz ustawodawczych, rozpoczynających w tym tygodniu pracę nad wniesionymi do Sejmu projektami ustaw.
